Ölümlü ve Ağır Yaralanmalı İş Kazalarında İşverenin Kusursuz Sorumluluğu

Türkiye, inşaat, maden, lojistik ve ağır sanayi sektörlerindeki devasa istihdam hacmine paralel olarak maalesef ölümlü ve ağır yaralanmalı (uzuv kayıplı) iş kazalarının en sık yaşandığı ülkelerin başında gelmektedir. İşyerinde veya işverenin emri altında çalışırken meydana gelen bir kaza, şirket yönetimlerini (işverenleri) yalnızca İş Hukuku bağlamında yüklü tazminat davalarıyla değil, doğrudan Asliye ve Ağır Ceza Mahkemelerinde hapis cezası talepleriyle yüz yüze bırakmaktadır.

Modern Türk İş Hukuku ve Yargıtay içtihatları, işvereni "işçiyi gözetme borcu" kapsamında son derece ağır bir statüde konumlandırır. İşveren, "Ben kaskını vermiştim, kendi takmadı" şeklindeki basit savunmalarla yasal sorumluluktan kurtulamaz. Bu makalede, ölümlü ve ağır maluliyet doğuran iş kazalarında işverenin "Kusursuz Sorumluluk" doktrini ve cezai boyutları incelenmiştir.

Hukuki Boyutuyla İş Kazası Kavramı ve Kapsamı

5510 sayılı Kanun uyarınca; işçinin işyerinde bulunduğu sırada, işveren tarafından yürütülen iş nedeniyle, işveren tarafından sağlanan servis aracıyla gidiş-gelişi sırasında veya işverenin emriyle işyeri dışında (görevlendirme) başka bir iş yaparken bedence veya ruhça arızaya uğradığı her olay hukuken "İş Kazası"dır. Kaza anında mesai saatinin bitmiş olması veya işçinin öğle arasında dinleniyor olması kaza vasfını değiştirmez.

İşverenin Kusursuz Sorumluluğu (Tehlike Sorumluluğu) İlkesi

Ağır Ceza / Asliye Ceza Yargılaması: Taksirle Ölüme veya Yaralamaya Neden Olma

Ölümlü veya ağır uzuv kayıplı iş kazalarında olay yerine derhal Savcılık intikal eder ve şantiye şefi, İSG uzmanı, şirket müdürü (işveren vekilleri) gözaltına alınabilir. Ceza yargılaması şu sevk maddeleriyle yürütülür:

• Taksirle Ölüme Neden Olma (TCK m. 85): İş kazasında bir işçinin vefatı halinde işveren/yetkililer 2 yıldan 6 yıla kadar hapisle yargılanır. Eğer kaza "Bilinçli Taksir" (işverenin öngörmesine rağmen "bir şey olmaz" mantığıyla önlem almaması) ile gerçekleşmişse ceza oranı ciddi şekilde artırılır ve cezaevine girme (yatar) ihtimali kesinleşir. Birden fazla ölüm varsa dosya Ağır Ceza Mahkemesine taşınır ve ceza 15 yıla kadar çıkar.
• Taksirle Yaralama (TCK m. 89): İşçinin vücudunda kemik kırığı, organ yetisi kaybı (örneğin parmak kopması, felç) veya kalıcı iz oluşması durumunda, fail işveren/sorumlu 3 aydan 1 yıla (nitelikli hallerde 3 yıla) kadar hapisle cezalandırılır.

İlliyet Bağını Kesen Haller: Mücbir Sebep ve İşçinin Ağır Kusuru

İşverenin maddi/manevi tazminat ve ceza sorumluluğundan bütünüyle kurtulabilmesinin (Beraat) tek yolu, kaza ile işyerindeki tehlike arasındaki İlliyet Bağının (Nedensellik Bağının) kesildiğini ispat etmektir.

Yargıtay içtihatlarına göre illiyet bağı ancak üç durumda kesilir: 1) Mücbir Sebep (Deprem, yıldırım düşmesi gibi işverenin asla öngöremeyeceği doğa olayları), 2) Üçüncü Kişinin Ağır Kusuru (Yoldan geçen aracın şantiyeye girmesi), 3) İşçinin Kendi Kastı ve Ağır Kusuru. İşverenin tüm İSG eğitimlerini verdiğini, baret/kemer dağıttığını ve sahada aktif denetim personeli bulundurduğunu belgelemesi halinde işçinin "%100 kusurlu (kendi hatasıyla intiharvari bir kural ihlali yapmış olması)" olduğu ispatlanırsa işveren beraat edebilir.

İşçinin ve Mirasçılarının Maddi (Destekten Yoksun Kalma) ve Manevi Tazminat Hakları

İş kazası neticesinde İş Mahkemelerinde işveren tüzel kişiliğine karşı açılan tazminat davaları, şirket bilançolarını sarsacak büyüklüklere ulaşmaktadır:

• Destekten Yoksun Kalma Tazminatı (Ölüm Halinde): Vefat eden işçinin eşi, çocukları ve anne/babası tarafından açılır. İşçinin kalan ömrü boyunca ailesine sağlayacağı maddi destek aktüerya uzmanlarınca hesaplanarak işverenden tahsil edilir.
• Maddi Tazminat (Sürekli İşgöremezlik): Yaralanan işçinin uzuv kaybı veya sakatlığı nedeniyle çalışma gücünde (eforunda) meydana gelen eksilmenin (gelecekteki kazanç kaybının) tazminidir. SGK tarafından bağlanan peşin sermaye değerli gelir mahsup edildikten sonra kalan bakiye işverenden alınır.
• Manevi Tazminat: Kazanın yarattığı ağır fiziksel acı, psikolojik travma ve vefat halinde geride kalanların duyduğu derin elem ve ıstırabın telafisi için hükmedilen tutardır.